1. Şəxsiyyətə yönəlmiş təlim prinsipi
Nə üçün uşaqlar erkən yaş dövründə daha fəal olurlar? Bir qədər
inandırıcı olmasa da elmi araşdırmalar göstərir ki, insan bütün ömrü
boyu qazandığı məlumatın təxminən 70% -ni 6 yaşa qədər əldə edir.
Paradoks ondan ibarətdir ki, məktəbə daxil olduqdan sonra uşağın idrak
fəallığı müəyyən dərəcədə ləngiməyə başlayır. Bu nəyə görə baş verir?
İş ondadır ki, məktəbəqədər dövrdə uşaq dünyanı bir tədqiqatçı kimi
dərk edir: o, suallar verir, bu suallara cavab tapmaq üçün öz imkanı
dairəsində müxtəlif məlumat mənbələrindən istifadə edir və ilk növbədə
öz təcrübəsinə əsaslanır. Onu əhatə edən dünyanı müstəqil dərk edərək
uşaq öz maraqlarına görə fəaliyyət göstərir.
Birinci sinfə qəbul
olarkən uşaq elə bir təlim mühitinə düşür ki, burada ondan adət etdiyi,
təbii olan öyrənmə metodundan əl çəkmək tələb olunur. Müəllim tələb edir
ki, uşaq ona diqqətlə qulaq asıb dediklərini yadda saxlasın,
təlimatlarını dəqiq yerinə yetirsin və bu təlimata aid olmayan sualları
az versin. Bununla şagirdə, demək olar ki, passiv mövqe tutmaq,
tətqiqatçı rolundan imtina etmək və müəllim tərəfindən verilən məlumatla
kifayətlənmək təklif olunur. Bu cür təlim prosesinin mərkəzində şagird
yox, müəllim dayanır. Məhz müəllim təlim prosesinin fəal iştirakçısı
olur və şagirdə nəyi və necə dərk edilməsini diktə edir. Bunun
nəticəsində şagirdin dərketmə imkanları məhdudlaşır, onun ehtiyacları,
maraq və qabiliyyətləri nəzərə alınmır.
Deməli, şagirdin
fəallaşması üçün ilk növbədəi, onun, bir şəxsiyyət kimi təlim prosesinin
mərkəzi obyekti kimi çıxış etməsi vacibdir. Təlim uşağın maraq və
tələbatlarına, onun bilik səviyyəsinə, imkan və qabiliyyətlərinə
yönəlməlidir. Müəllim tərəfindən şagirdə şəxsiyyət kimi yanaşılmalı,
onun fərdi cəhətləri nəzərə alınmalı və ona hörmət əsasında münasibət
göstərilməlidir.
2. Fəal idrak prinsipi
Tədris prosesi elə
təşkil olunmalıdır ki, o, idrak fəallığı, təbii öyrənmə fəaliyyəti
doğursun, şagirdə «ilk kəşf» sevinci keçirməyə imkan versin, onda yeni
biliklərə yiyələnmək həvəsi yaratsın. İdrak fəallığı ilk növbədə
təfəkkürün fəallaşdırılması əsasında yaranır. Buna nail olmaq üçün
birinci növbədə təlim prosesində idrak fəallığını stimullaşdıran
problemli situasiyalar yaradılmalıdır. Uşaqda bu problemin həlli
tələbatının yaranması nəticəsində bütün idrak prosesləri də fəallaşır,
o, yeni bilikləri kəşf etməyə yönəlir.
3. İnkişafedici təlim prinsipi
Görkəmli rus psixoloqu, müasir pedaqoji psixologiyanın banilərindən
biri olan L.S.Vıqotskinin nəzəriyyəsinə görə təlim inkişafı qabaqlamalı,
uşağın «qarşıdakı (yaxın) inkişaf zonasına» yönəlməlidir. Bu inkişaf
zonasında uşağın potensial imkanları mərkəzləşib, onları aktuallaşdırmaq
üçün xüsusi təlim şəraiti yaradılmalıdır. Buna nail olmaq üçün
şagirdlərə imkanlarına uyğun, lakin bir qədər mürəkkəb tapşırıqları
müstəqil həll etmək təklif edilməlidir. Eyni zamanda, müəllim və digər
böyüklər suallar verməklə onları problemin həllinə
istiqamətləndirməlidirlər. Yəni təlim uşağın özünün müstəqil fəaliyyəti
və ya böyüklərin köməyi sayəsində bilik və bacarıqları əldə etmək üzrə
aşkarlanan potensial imkanlarının gerçəkləşdirilməsinə yönəlməlidir.
İnkişafedici təlim ilk növbədə təfəkkürü və yaradıcılığı
formalaşdırmalıdır.
4. «Qabaqlayıcı təlim» prinsipi
Müasir
dövrdə baş verən sürətli dəyişikliklər təlimin qarşısında şagirdlərin
həyata hazırlanması məsələsini daha kəskin qoyur. Bunun üçün ilk növbədə
təlim cəmiyyətin inkişaf meyillərini əks etdirməli və yeni nəsli yaxın
gələcəkdə həyat şəraitinə hazırlamalıdır. Məktəb şagirdə baza bilik,
bacarıq və vərdişləri verməklə kifayətlənməməlidir. O, eyni zamanda onda
idraki fəallığı, hər şeyi öyrənmək həvəsi və digər zəruri keyfiyyətləri
formalaşdırmalıdır. Təlim şagirdə zəruri olan informasiyanı müstəqil
əldə etməyi, onu yenidən işləməyi, düzğün istifadə və tətbiq etməyi
öyrətməlidir.
5. Təlim-tərbiyə sisteminin çevikliyi prinsipi
Təlim-tərbiyə sisteminin çevikliyi ilk növbədə onun real şəraitə
uyğunlaşmaq qabiliyyətidir. İctimai mühitin və şagirdlərin dəyişən
tələbləri nəzərə alınmaqla, tədris planları və proqramlarının məzmunu,
təlim-tərbiyə prosesinin təşkili, pedaqoji texnologiyaların seçilməsi
sistematik olaraq təzələnməlidir. Çevik təlim-tərbiyə sistemində, daha
çox təlimin diferensiallaşmasına, şagirdlər tərəfindən müxtəlif
məlumatların işlənilməsi və mənimsənilməsinə üstünlük verilir. Buna nail
olmaq üçün müəllim hər bir şagirdə fərdi yanaşmağa, təlimdə müxtəlif
bilik mənbələrindən və məlumatı təqdimetmə formalarından (görmə, eşitmə,
hiss etmə və s. duyğulara əsaslanan) istifadə etməyə çalışmalıdır.
Təlim-tərbiyə sisteminin çevikliyi bir nəticə olaraq biliklərin daha çox
yaradıcı və tətbiqi olmasında öz əksini tapır, şagirdlər təlim
məqsədlərini qoymağa özləri cəhd edirlər.
6. Əməkdaşlıq prinsipi
«Müəllim-şagird» qarşılıqlı münasibətləri sistemində bu subyektlərin
hər biri təlim prosesində tərəf müqabili kimi iştirak etməlidirlər.
Əməkdaşlıq ilk növbədə təlim prosesinin kollegial və dinamik keçməsində
öz əksini tapır. Əgər şagird təlim prosesində müəllimlə bərabərhüquqlu
şəxs kimi çıxış edirsə, bu onun fəaliyyətində yeni bir keyfiyyət
yaradır: şagirdin özünə inamı artır, o öz fikrini çatdırmağa qorxmur, öz
potensial imkanlarını gerçəkləşdirir. Əməkdaşlıq prinsipi müəllimdən
tələb edir ki, o, şagirdin qiymətləndirilməsində daha çox dəstəkləyici
qiymətlərdən istifadə etsin. Əməkdaşlıq təlim mühitini şagird üçün daha
əlverişli, fəallaşdırıcı və ruhlandırıcı edir.
7. Dialoji təlim prinsipi
Məsələlərin birgə həlli gedişində özünün və qrup üzvlərinin
fikirlərini, imkanlarını və təcrübələrini bölüşə bilmək və bundan
qarşılıqlı faydalanmaq məqsədi ilə hər bir şagirdin müzakirələrdə və
qrupun işində iştirakı təmin edilməlidir. Təlim prosesində bütün
şagirdlərin müxtəlif nöqteyi-nəzərlərini və fikirlərini nəzərə almaqla,
dialoji təlim fikir müxtəlifliyinə, tədrisin məzmununu daha da
zənginləşdirməyə imkan yaradır, nəticəçıxarma prosesinə müsbət təsir
edir.
Bu prinsiplərin həyata keçirilməsi sagirddə səmərəli həyat
fəaliyyətinin formalaşması və onun aramsız dəyişən şəraitə uyğunlaşması
üçün təsiredici zəruri bacarıqların əldə olunmasına şərait yaradır.
Bütün bu prinsiplərin təlim prosesində ən dolğun şəkildə tətbiqi
fəal(interaktiv) təlim metodları vasitəsilə mümkündür.
.JPG)
